Decoratietechnieken voor horloges

Van de Reine de Naples van Breguet tot Les Masques van Vacheron Constantin; kosten nog moeite worden gespaard om het uiterlijk van een manufactuur-uurwerk zo fraai mogelijk te maken. Bij de exclusieve decoraties van horloges is vakmanschap nog altijd onontbeerlijk.

Een horloge is niet alleen een kwestie van techniek. Sterker, de miniatuurkunst op de wijzerplaat en kast benadrukt zelfs de schoonheid van een echt manufactuur-uurwerk. En ook de merken die geen manufactuur zijn spannen zich in om hun horloges aan de buitenkant zo uniek mogelijk te maken. Dat doen ze door middel van ambachtelijke decoratietechnieken, als emailleren, diamantzetten, graveren, skeletteren en variaties op die thema’s, zoals het gebruik van parelmoer en de aloude camée.

Tekort aan specialisten
“De vaklieden die dit werk uitvoeren zijn een uitstervend soort”, vertelt Nicolas G. Hayek, president van Breguet. “Bij Breguet leiden we daarom zelf onze graveurs op, in een training die zo’n 1 à 2 jaar duurt. Deze mensen specialiseren zich weer in een bepaalde vorm van graveren, zoals de zogenaamde ‘angleurs’, ‘guillocheurs’ en ‘caméesnijders’.” Het meest recente staaltje vakmanschap van Breguet is de Reine de Naples met camée. De zonnebloem op de wijzerplaat is gesneden uit een zeeschelp die uit meerdere gekleurde lagen is opgebouwd. Bij het wegsnijden komt het figuur in reliëf op de anders gekleurde achtergrond te liggen.
Ook Parmigiani heeft mensen in huis voor het diamantzetten en de decoraties op uurwerken en wijzerplaten, zoals gravures (op het kastdeksel van de Pershing bijvoorbeeld) en guillocheren. Voor heel speciale exemplaren wordt samengewerkt met vakmensen van buiten. Zij worden ingezet voor zeer bijzondere bewerkingen, zoals het beschilderen van wijzerplaten, het skeletteren van uurwerken en de zogenaamde ‘anglage’ of ‘angling’: het zeer scherp uitsteken van hoekjes in een onderdeeltje van het uurwerk. Maar ook het in patronen satineren van onderdelen.
Ook Corum, die in het verleden al kunststukjes liet zien als de Coin Watch en de Golden Bridge-modellen met email, diamant en geheel geskeletteerde uurwerken, zegt zeer gelukkig te zijn met de vele expertise in de nabijheid van de fabrieken in La Chaux-de-Fonds. Corum steunt de regionale scholen, vooral via de FHH (Fédération de Haute Horlogerie). De scholen in La Chaux-de-Fonds leiden zetters, emailleurs, graveurs en wijzerplaatschilders op. Zeker nu de horlogeconsument steeds meer geïnteresseerd is in de intrinsieke waarde van een product, komt er meer vraag naar horloges die met een hoge mate van vakmanschap zijn gemaakt.

Kunstig emailleren
Naast graveren en diamant zetten, is emailleren een bijzondere techniek die vaak wordt gebruikt om wijzerplaten te decoreren. Email is een laagje gesmolten glas dat bestaat uit silica, rood lood en soda. Omdat het van nature kleurloos is, wordt het vermengd met andere stoffen, waardoor er kleurschakeringen mogelijk worden met een magische diepte. Door bijvoorbeeld ijzer toe te voegen, is geel, groen en bruin mogelijk, bij toevoeging van jodium ontstaat een felrode kleur en koper creëert blauw, groen en rood. Deze techniek wordt het ‘grand feu’-email genoemd.
De techniek die voor wijzerplaten het meest gebruikt wordt, is die van het email cloisonné. Hierbij wordt het in te kleuren patroon door middel van zeer fijne, met de hand gebogen, opstaande witgouden draadjes (niet dikker dan een mensenhaar) op de wijzerplaat bevestigd met een plantaardige lijm die hard wordt in de emailoven (min. 800 °C). Daarna worden de verschillende vakjes met email opgevuld met kleur en vervolgens ook in de oven gebakken. Dit proces wordt met minstens vijf laagjes email herhaald.  Een delicaat proces bij deze hoge temperaturen, waarbij het email zich aan het edelmetaal hecht, maar waarbij ook de kleuren kunnen veranderen of het email zelfs kan breken.

Email-tovenaars
Horlogemerk Ulysse Nardin gebruikt naast email cloisonné ook de techniek van het flinqué email. Hierbij wordt de wijzerplaat eerst met de machine van een diepliggend patroon voorzien – meestal zonnestralen – en daarna overdekt met verschillende lagen email. Een proces waarbij veel wijzerplaten moeten worden weggegooid, omdat ze niet door de strenge kwaliteitscontrole komen. Het merk laat de geëmailleerde wijzerplaten produceren bij specialisten als Vermot in Le Locle of Anita Porchet, die met veel horlogemerken samenwerken.
Ook Jaeger-leCoultre is een emailspecialist. Dat kunnen we zien in de nieuwe Master Minute Repeater Venus, de Master Grand Tourbillon Continents en de Reverso Pavonia.  Alles wordt in-huis gedaan, ook de zeer exclusieve techniek van het champlevé email, zoals bij de Grand Tourbillon Continents. Hierbij wordt het te decoreren gedeelte met een ‘burijn’ (steekbeiteltje) uitgehold, nauwkeurig langs de contouren van de afbeelding die op de gouden wijzerplaat moet verschijnen. Het oppervlak van elk continent is met uiterste nauwgezetheid gegraveerd en geguillocheerd in de richting van de vier windstreken die op de lunette zijn aangegeven, terwijl de oceaanbodems gekenmerkt worden door versieringen in een golfpatroon. De gegraveerde motieven zijn zichtbaar onder de lagen transparant email en dat geeft uitzonderlijke diepte en verbazingwekkend intense kleurschakeringen aan dit “planisfeerhorloge”. De emailleur moet met uiterste precisie werken omdat het perfect functioneren van het uurwerkmechanisme uiteraard gegarandeerd moet zijn; hij moet dan ook binnen de grenzen van de minieme toegestane afwijkingen van ongeveer 2/10 millimeter blijven.

Graveren
Bij A. Lange & Söhne wordt het emailleerwerk, diamant zetten en het maken van cameeën ingekocht. Het merk heeft alleen meester-graveurs in huis. Lange heeft een graveerafdeling met vijf graveurs, die niet alleen elke balans van elk Lange-uurwerk met de hand graveren, maar op verzoek van klanten ook de massieve kastdeksels kunnen graveren met een wapen of een portret. Dat kan een intaglio-gravure zijn (diepliggend) of een reliëf (erop liggend). Omdat Lange veel moeite had om goede vaklieden te vinden, zijn we onze eigen uurwerkmakersopleiding gestart in 1997. Na drie jaar opleiding volgen de studenten ook nog een vakstage om op het gewenste niveau te komen. Afhankelijk van de persoon kan dit variëren van twee weken tot meer dan een jaar.
Prachtige gravures zijn een specialiteit van A. Lange & Söhne. Elk Lange-horloge heeft een met de hand gegraveerde balanskloof, het plaatje waar de balans aan is bevestigd, of een tourbillonkloof. De uurwerken van de Cabaret Tourbillon en de Lange 1 Time Zone hebben nog een extra kloof die ook gegraveerd is.
Het traditionele bloemmotief rondom de centrale schroef, met perfect afgewerkte randjes zorgen voor een spel van licht en schaduw op het horloge. Doordat elke kloof met de hand wordt gegraveerd, en zelfs van de initialen van de drager kunnen worden voorzien, krijgt elk uurwerk de handtekening van de graveur mee, wat elk horloge uniek maakt.

Primitieve kunst
Zeer gespecialiseerd is het werk van Vacheron Constantin. Dit jaar bracht het merk de derde en laatste serie uit van de collectie Les Masques. Een collectie die bij het 250-jarig jubileum werd ontwikkeld in samenwerking met het Barbier-Mueller Museum voor primitieve kunst in Genève. In drie jaar werden twaalf inheemse maskers omgezet naar 300 exclusieve horloges. Vacheron Constantin maakte driedimensionale kopieën van elk masker en zette deze stapsgewijs om tot een formaat dat binnen een horlogekast past. Als materiaal werd gekozen voor goud. Dit werd bewerkt, gegraveerd, uitgehold en van reliëfs voorzien en vervolgens gekleurd door middel van oude alchemistische mengtechnieken. Om het verdigris (laagje kopergroene oxide) te produceren, ontwikkelde de graveur een nieuwe coating: kleine druppels koper op goud, die daarna werden geoxideerd. Binnen enkele minuten leek het masker duizenden jaren oud!
Bij Ulysse Nardin kreeg de historische figuur Dzjengis Kahn een eerbetoon, met 30 witgouden en 30 roségouden modellen van de Westminster Carillon Tourbillon Jaquemarts Minute Repeater in de Genghis Khan Haute Joaillerie collectie. De wijzerplaat van onyx is omlijst door baguettegeslepen diamanten en bezet met vier handgemaakte, 18 karaat gouden krijgers in actie. Ware kunstwerkjes op een minuscuul oppervlak.

Dit artikel verscheen in een langere versie in Watching, 3-2009

Foto's: Corum Duo Buckinham de luxe, Jaeger-leCoultre Reverso Pavonia, Parmigiani Kalphagraph lila, Vacheron Constantin Les Masques, Reine de Naples van Breget